درسنامه آموزشی کار و فناوری کلاس هشتم

فرایند اجرای پروژهٔ پرورش و نگه‌داری از حیوانات

گیاهان و حیوانات برای بشر بسیار سودمندند و بدون آن‌ها چرخه زندگی روی کره زمین خواهد ایستاد. این جانداران نیازهایی مانند غذا، پوشاک و داروی انسان را تأمین می‌کنند. انسان از دیرباز، بسیاری از حیوانات را رام کرده و آن‌ها را پرورش داده است. پرورش و نگه‌داری حیوانات اهلی در ایران نیز تاریخ چندهزار ساله دارد و برخی از حیوانات را ایرانی‌ها اهلی کرده‌اند. امروزه در سراسر دنیا پرورش حیوانات اهلی یک صنعت پر درآمد به شمار می‌رود و با روش‌های علمی انجام می‌گیرد.

اگر شما پرورش و نگه‌داری حیوانات را دوست داشته باشید، می‌توانید با یادگیری این پودمان متناسب با شرایط زندگی خود و با بررسی سایر شرایط، با امکانات و سرمایه کم در این زمینه مشغول به‌کار شوید.

اهمیت پرورش و نگه‌داری حیوانات اهلی بومی

در هر کشوری، بعضی حیوانات اهلی وجود دارند که نژاد آن‌ها متعلق به همان کشور است. کارشناسان با مطالعه و پژوهش، ویژگی‌های تولیدی این حیوانات را بهبود می‌بخشند. در کشور ما نیز حیوانات اهلی بومی فراوانی وجود دارند؛ مانند نژادهای گوناگون گوسفند، گاو، مرغ و خروس. این حیوانات با توجه به سازگاری خوبی که با شرایط محیطی کشورمان دارند، می‌توانند بخش مهمی از نیاز مردم کشور به گوشت و پوشاک را تأمین کنند.

شغل‌های مرتبط با پرورش و نگه‌داری حیوانات اهلی

شغل برخی افراد پرورش و نگه‌داری حیوانات اهلی است. آن‌ها فرآورده‌های این حیوانات را در بازار می‌فروشند. برخی دیگر، محصولات گروه نخست را فرآوری می‌کنند و محصولات فرآوری شده مانند ماست، خامه، کره، پنیر و نخ پشمی تولید می‌کنند و به دست مصرف کننده می‌رسانند.

شکل 1-7- برخی شغل‌های مرتبط با پرورش و نگه‌داری حیوانات اهلی

با توجه به شغل‌های شکل 1-7، شغل‌های وابسته به آن‌ها را بررسی کنید و آن‌ها را در جدول 2-7 بنویسید. 

جدول 2-7- شغل‌های بومی در زمینۀ دامپروری

شغل‌ها	شغل‌های وابسته
گاوداری	تولید کننده‌ٔ پوست، ماست، شیر و ...

استانداردها و قوانین

در نگه‌داری و پرورش حیوانات، باید استانداردها و قوانین ملی و منطقه‌ای را رعایت کنید. به این ترتیب حیوان و انسان به‌راحتی زندگی می‌کنند و می‌توانند بهترین راندمان تولید را داشته باشند. برای مثال اگر بخواهید حیوانات را در تعداد زیاد نگه‌داری کنید و پرورش دهید، باید به همین منظور فاصلهٔ مناسب و استاندارد را از شهر و مناطقه‌های مسکونی رعایت کنید تا سلامت افراد جامعه به خطر نیفتد.

ابزار و وسایل مورد نیاز برای پرورش و نگه‌داری حیوانات اهلی

برای نگه‌داری و پرورش هرگونه حیوانی ابزار و وسایل ویژه لازم است. به عنوان نمونه، در «پرورش زنبور عسل» به وسایل و ابزاری مانند کلاه، دستکش و کندوی خالی نیاز دارید.

پرورش جوجۀ گوشتی مرغ یا بلدرچین (انتخابی)

ابزار و وسایل مورد نیاز را در شکل 4-7 می‌بینید.

شکل 4-7- ابزار و وسایل مورد نیاز برای پرورش مرغ یا بلدرچین

مرحلۀ 1

آماده‌سازی فضای نگه‌داری جوجه: از داروخانه مقداری «بتادین» (مادهٔ ضدعفونی کننده) تهیه کنید و در آب‌پاش بریزید. قبل و پس از پهن کردن پوشال نجاری داخل جعبه، آن را ضدعفونی کنید (شکل 5-7).

مرحلۀ 2

تأمین دمای مناسب: برای تأمین دمای جعبه لازم است تا سن 14 روزگی جوجه، از لامپ رشته‌ای 60 وات و پس از سن 14 روزگی از لامپ کم مصرف 40 وات استفاده کنید.

مرحلۀ 3

تأمین آب: یک قاشق شکر را در دو لیتر آب حل کنید و در آب‌خوری بریزید. سپس آب‌خوری را در جعبه قرار دهید (شکل 8-7).

شکل 8-7- تأمین آب جوجه

مرحلۀ 4

تهیۀ خوراک: دان‌خوری را در داخل جعبه و در محل مناسب قرار دهید.

مرحلۀ 5

خرید جوجه: پس از خرید خوراک و آماده کردن محل نگه‌داری جوجه، می‌توانید جوجه را انتخاب کنید و بخرید.
یادآوری: در هر متر مربع فقط می‌توانید هشت جوجهٔ مرغ بومی را تا سن سه ماهگی نگه‌داری کنید.
در محل زندگی خود، مکان‌های فروش جوجه مرغ را شناسایی و نشانی و قیمت پیشنهادی آن‌ها را در کلاس بررسی کنید.

برخی علامت‌های بیماری در جوجه‌ها را در شکل 9-7- می‌بینید.

شکل 9-7- برخی از علامت‌های بیماری در جوجه‌ها

مرحلۀ 6

انتقال جوجه‌ها به داخل جعبۀ مخصوص نگه‌داری و مراقبت‌های اولیه از آن‌ها: چگونگی انتقال جوجه‌ها به جعبه مخصوص و نگه‌داری و مراقبت از آن‌ها در ساعت‌های اولیه بسیار اهمیت دارد. پاره‌ای از نکته‌ها به شرح زیرند:

- حفظ آرامش جوجه در مرحلهٔ انتقال به جعبه مهم است. در تمام مراحل کار، نباید با حرکت‌های تند یا تحریک آمیز باعث ترسیدن جوجه‌ها بشوید، چرا که سلامتی آن‌ها به خطر می‌افتد.
- چراغ را یک ساعت پیش از انتقال جوجه‌ها روشن کنید تا محیط گرم شود.
- جوجه‌ها را با آرامش و با حوصله به داخل جعبهٔ نگه‌داری انتقال دهید.
- جوجه‌ها را در ساعت‌های اولیه کنترل کنید (آیا آب و خوراک مصرف کرده‌اند).
- جوجه‌های ضعیف‌تر را به‌سمت آب‌خوری و دان‌خوری هدایت کنید.
- برای انتقال جوجه‌ها به داخل جعبه از دستکش استفاده کنید.

شکل 10-7 چگونگی انتقال جوجهٔ مرغ و جوجهٔ بلدرچین را به جعبهٔ مخصوصِ نگه‌داری نشان می‌دهد.

شکل 10-7- چگونگی انتقال جوجه به جعبه مخصوص

چگونگی رفتار با حیوانات اهلی: حیوانات، آفریده‌های پروردگارند و در دین مقدس اسلام به رفتار محبت‌آمیز با آن‌ها تأکید شده است. غذا دادن به حیوانات گرسنه و پناه دادن به حیواناتی که آسیب دیده‌اند جزئی از رفتارهای خداپسندانه با حیوانات محسوب می‌شود. هنگام پرورش و نگه‌داری حیوانات اهلی، با آنان درست رفتار کنید. با چنین رفتاری تولید و بازدهی حیوانات افزایش می‌یابد و سلامت آنان تضمین می‌شود. بسیاری از حیوانات اهلی، رفتارهای محبت‌آمیز و با آرامش را درک می‌کنند و به آن واکنش مناسب نشان می‌دهند.

مرحلۀ 7

نگه‌داری جوجه‌ها: پس از جوجه‌ریزی لازم است، تا مرحلهٔ رشد جوجه و آمادگی آن‌ها برای فروش، به‌درستی مراقبت و نگه‌داری شوند. در این مرحله، علاوه بر تأمین خوراک، باید شرایط محیطی را متناسب با سن جوجه فراهم کرد.

بهداشت و مراقبت در برابر بیماری: در مرحلهٔ رشد باید به روند رشد و سلامتی جوجه‌ها دقت کنیم. برای کنترل رشد و سلامتی جوجه‌ها، لازم است هر 10 روز یک‌بار جوجه‌ها بررسی شوند. بررسی اندازهٔ بدن، رشد پرها و تاج، با مشاهدات چشمی امکان‌پذیر است.

کنترل بهداشت و سلامتی جوجه‌ها: سلامتی جوجه‌ها را باید روزانه بررسی کنیم. گزارش سلامتی جوجه‌ها را به‌صورت هفتگی تهیه کنید و آن‌را در کلاس ارائه دهید.

یکی از نخستین علائم بروز بیماری در جوجه‌ها، کاهش مصرف آب و خوراک آن‌هاست.

گزارش هفتگیِ وضعیتِ سلامتِ جوجه‌ها: گزارش هفتگی وضعیت سلامت جوجه‌ها را طبق جدول 8-7 تنظیم کنید و آن‌را در کلاس با نظارت دبیر خود مورد بررسی قرار دهید.

جدول 8-7- گزارش وضعیت سلامتی جوجه‌ها

موضوع بررسی	گزارش هفتگی
وضعیت بال‌ها
وضعیت تنفس
وضعیت چشم‌ها
وضعیت راه رفتن
وضعیت مصرف خوراک و آب

مرحلۀ 8

نظافت جعبۀ مخصوص نگه‌داری جوجه‌ها: تعویض بستر باید تقریباً هر 15 روز یک‌بار، با استفاده از ماسک و دستکش انجام شود.

مرحلۀ 9

فروش جوجه‌های پرورش یافته: هنگامی‌که جوجهٔ مرغ به سه‌ماهگی می‌رسد، یک مرغ کامل است و می‌توان آن‌را برای فروش عرضه کرد. بلدرچین در چهل و دو روزگی آمادهٔ فروش می‌شود.

اگر بلدرچین‌های ماده را نگه می‌دارید می‌توانید تخم بلدرچین‌ها را بسته‌بندی و به بازار عرضه کنید. شکل 12-7 جمع‌آوری و بسته‌بندی تخم بلدرچین را نشان می‌دهد.

شکل 12-7- جمع‌آوری و بسته‌بندی تخم بلدرچین

تعریف آبزی‌پروری

آبزی‌پروری عبارت است از پرورش انواع آبزیان جانوری و گیاهی در محیط‌های آبی.

هدف‌های آبزی‌پروری

پرورش آبزیان مانند پرورش سایر گونه‌های حیوانی و گیاهی در جامعهٔ ما دارای اهداف بسیار مهمی به شرح زیر است: 
- تولید و تأمین بخشی از نیازهای پروتئینی؛ 
- بازسازی و افزایش ذخایره‌های آبزیان ارزشمند دریایی و رودخانه‌ای؛ 
- معرفی و جابه‌جایی گونه‌های مناسب؛
- تولید ماهی برای صید ورزشی (صید ماهی با قلاب)؛
- تولید طعمه برای صیدهای تجارتی؛ 
- تولید ماهی و سایر آبزیان برای نگه‌داری در آکواریوم‌ها (آبزی‌گاه‌ها)؛
- گرفتن مواد آلی موجود در آب فاضلاب‌ها پس از تصفیه؛
- تولید مواد دارویی؛
- تولید مواد زینتی؛
- تولید غذای زندهٔ کوچک برای آبزیان پرورشی با ارزش؛
- تولید غذای دام و طیور؛
- تأمین فرآورده‌های دریایی برای تغذیهٔ انسان.

تغذیه از آبزیان، از دیرباز در مناطقه‌هایی که به این منابع دسترسی داشته‌اند از اهمیت خاصی برخوردار بوده و از فراورده‌های دریایی به‌عنوان یک منبع غذایی و پروتئینی مهم استفاده می‌شده است.

گوشت ماهی دارای «ارزش بیولوژیکی» بالایی است. ارزش غذایی ماهی‌ها با گوشت قرمز متفاوت است. گوشت بیشتر ماهی‌ها منبع سرشار ویتامین‌های A و D است. ماهی اقیانوس‌ حاوی دو عنصر کمیاب ید و فلوئور است. درصد هضم و جذب پروتئین ماهی نیز بالاست.

ماهی و سایر آبزیان به‌عنوان منبع خوب پروتئین، روی و آهن شمرده می‌شوند و بارزترین مزیت آن‌ها وجود اسیدهای چرب از خانوادهٔ «امگا 3» و «امگا 6» است، که در کاهش فشار خون، بهبود عملکرد سیستم ایمنی بدن و کاهش بیماری‌های قلبی و عروقی و سرطان مؤثرند.

پرورش و نگه‌داری ماهیان آبزیگاهی (آکواریومی - انتخابی)

ماهیان آبزیگاهی از نظر شرایط زندگی به دو دستهٔ اصلی «ماهیان آب شور» و «ماهیان آب شیرین» تقسیم می‌شوند (شکل 13-7).

روش راه‌اندازی یک آبزیگاه آب شیرین: مراحله‌های نصب آبزیگاه را در شکل 15-7 ملاحظه می‌کنید. این مراحله‌ها به شرح زیر است:

1- آبزیگاه را در محل تراز شده و بدون شیب قرار دهید و تجهیزات آن را طبق دفترچهٔ راهنما نصب کنید.
2- یک قطعه یونولیت را هم‌اندازه کف آبزیگاه ببرید و زیر آن بگذارید.
3- اگر سطح زیر آبزیگاه تراز نباشد پس از پر کردن آن از آب، شیشه‌ای ترک می‌خورد.
4- تجهیزات آبزیگاه را نصب کنید.

شکل 15-7- مراحله‌های نصب آبزیگاه

شستن ماسه‌ها: ماسهٔ آبزیگاه را باید چند بار شست‌وشو دهید تا کاملاً تمیز شود. در شکل 16-7 مراحله‌های شست‌وشوی ماسه نشان داده شده است.

شکل 16-7- شست‌وشوی ماسه آبزیگاه

ماسه شسته شده را در آبزیگاه بریزید و پخش کنید (شکل 17-7). 

شکل 17-7- ریختن ماسه در آکواریوم

کاشت گیاه آبزی در آبزیگاه: کاشت گیاهان آبزی در آبزیگاه به پالایش آب آن و نزدیک کردن محیط آبزیگاه به شرایط زندگی طبیعی ماهی کمک می‌کند. گیاهان آبزی گیاهانی هستند که زیر آب زندگی می‌کنند. گروهی از گیاهان در دریاها و آب‌های شور و برخی در رودخانه‌ها و آب‌های شیرین رشد می‌کنند. شکل 18-7 چند نمونه گیاه آبزی را نشان می‌دهد.

شکل 18-7- چند نمونه گیاه آبزی

پیش از کاشت گیاهان آبزی، یک قطعه سنگ کوچک را به‌وسیلهٔ نخ به قسمت بالای ریشهٔ گیاه ببندید. هنگام بستن سنگ مراقب باشید به ریشهٔ گیاه آسیب نرسد. پس از آماده شدن، گیاه و سنگ را به‌آرامی داخل ماسه بکارید (شکل 19-7).

شکل 19-6- کاشت گیاه آبزی در آبزیگاه

قبل از پر کردن آب در آبزیگاه می‌توانید از لوازم تزئینی مانند کوزهٔ شکسته، استفاده کنید.

به‌آرامی از یک سمت، آب را داخل آبزیگاه بریزید (شکل 20-7). پس از پر شدن آبزیگاه، پمپ هوا و بخاری آن را روشن و تنظیم کنید. 24 ساعت پس از پر کردن آبزیگاه می‌توانید ماهیان را به آب منتقل کنید. زیرا پس از این مدت گازهای محلول در آب به‌تدریج از آن خارج می‌شوند و در ماهی ایجاد مسمومیت نمی‌کنند.

خرید ماهی: به‌منظور خرید ماهی سالم باید به موارد زیر توجه کنید:

- باله و دم ماهی سالم باشد.
- رنگ ماهی شفاف باشد و رنگ پریده نباشد. 
- روی بدن ماهی، زخم و خال‌های سفید وجود نداشته باشد. 
- ماهی گوشه‌گیر نباشد. 

کیسهٔ حاوی ماهی‌ها را چند دقیقه‌ای در آب غوطه‌ور کنید تا به هم‌دمایی با آب آبزیگاه برسد. سپس ضمن باز کردن کیسه، به‌آرامی ماهی‌ها را به داخل آب رها کنید (شکل 21-7).